ពាក្យសមាសក្នុងភាសាខ្មែរអាចកើតពីបន្សំរវាងពាក្យខ្មែរនិងខ្មែរ, បាលីនិងបាលី, បាលីនិងសំស្ក្រឹត…។ នៅទីនេះសូមផ្ដោតអារម្មណ៍លើពាក្យសមាសដែលកើតពីបន្សំពាក្យកម្ចី បាលី-សំស្ក្រឹត និងនិយាយឲ្យចង្អៀតទៅទៀត គឺរឿងយុគលពិន្ទុក្នុងពាក្យសមាស ។ នៅក្នុងពាក្យសមាសប្រភេទនេះប្រសិនបើពាក្យដើមឬពាក្យកណ្តាលមានសញ្ញា យុគលពិន្ទ (សញ្ញាចុចពី ៈ) សញ្ញានៅលើពាក្យទាំងនោះបុរាណលោកឲ្យលុបចេញ ។ សូមមិនបូរបាច់ច្រើនអំពីរឿងនេះថាម៉េចនោះទេ តែសូមលើកជាឧទាហរណ៍មកចែកគ្នាសង្កេតដូចខាងក្រោម ៖
- គណៈ + បក្ស > គណបក្ស
គណៈបក្ស - គណៈ + កម្មាធិការ > គណកម្មាធិការ
គណៈកម្មាធិការ - រតនៈ + សម្បត្តិ > រតនសម្បត្តិ
រតនៈសម្បត្តិ - រតនៈ + គិរី > រតនគិរី
រតនៈគិរី - រតនៈ + វត្ថុ > រតនវត្ថុ
រតនៈវត្ថុ - សារៈ + ប្រយោជន៍ > សារប្រយោជន៍
សារៈប្រយោជន៍ - ភាវៈ + គតិ > ភាវគតិ
ភាវៈគតិ
ថ្មី ៗ នេះ សាលារាជធានីភ្នំពេញប្រកាសអំពីទីកន្លែងសំខាន់ចំនួន ២០ កន្លែងរបស់រាជធានីនៅលើទំព័រវេបសាយរបស់ខ្លួន ។ ទីកន្លែងទាំងនេះត្រូវបានគេហៅថា រតនៈភ័ណ្ឌ ។ ប្រសិនបើយើងបំបែកពាក្យមួយដុំនេះ យើងបានពាក្យផ្សេងគ្នាពីរម៉ាត់ គឺ រតនៈ និង ភណ្ឌ ។ ពាក្យទាំងពីរនេះសុទ្ធសឹងជាពាក្យកម្ចីពីឥណ្ឌា ។ តាមកម្រងពាក្យខាងលើ និងតាមវចនានុក្រមភាសាខ្មែរដែលពាក្យ ភណ្ឌ មិន មានសំយោគសញ្ញាទេ នោះ ហេតុនេះ រតនៈភ័ណ្ឌ ត្រូវសរសេរ រតនភណ្ឌ ទើបដូចគេដូចឯង ។
ខ្ញុំបានផ្ញើសារដំណឹងអំពីរឿងនេះទៅ www.phnompenh.gov.kh ដើម្បីធ្វើការពិចារណាហើយ និងកំពុងចាំមើលចម្លើយ ។
រឿងទាក់ទង៖
នៅក្នុងវេបសាយនុង ឃើញគេសរសេរបានទាំងពីរ រតនៈភ័ណ្ឌ ផង និង រតនភណ្ឌ ផង ។ ក្រែងលោនេះជាសំណេរបែបថ្មីទៀតហើយដឹង ?
តាមខ្ញុំកាត់យល់ ប្រហែលជាគេត្រូវការពេលវេលាយូរនឹងប្តូរទេដឺង ។
អរគុណលោក ដាវីដ ។
លោកសរសេរពាក្យ គណៈកម្មាធិការ ខុសហើយ គេសរសេរមានចុចពីរ កណ្ដាល !!!
ពាក្យ រតនៈភ័ណ្ឌ មើលទៅទំនងជាសរសេរខុសហើយ។ ពាក្យនេះ ខ្ញុំគិតថា ពាក្យមេ ជាពាក្យ ភណ្ឌ ពាក្យ រតនៈ មានតួនាទីជាគុណនាម។ ដូច្នេះ ត្រូវសរសេរ ជា រតនភណ្ឌ ដែលមានន័យថា ភណ្ធ ដែលជារតនៈ …. មានន័យថា ទ្រព្យ ធន ដែលមានតំលៃវិសេសវិសាល….។
អរគុណលោកវិចិត្រដែលជួយកែតម្រូវ ។
តាមវចនាននុក្រម លោកសរសេរបែបហ្នឹងមែន ប៉ុន្តែជួនកាលនៅតែឆ្ងល់ ។ ក្រៅពីពាក្យ គណៈកម្មាធិការ នៅមានពាក្យ គណៈរដ្ឋមន្ត្រី, គណៈប្រតិភូ, គណៈ…។
សង្ឃឹមថាលោកអ្នកដែលមានភាពភ្លឺថ្លាក្នុងរឿងនេះនឹងចូលមកជួយបកស្រាយ ។
តាមលោកចន្ទ សំណព្វ គាត់បានពន្យល់ថា (ខ្ញុំយល់ថាពិតដូចគាត់ពន្យល់មែន)៖
- គេរក្សាចុចពីរដដែល បើពាក្យនោះជានាមគោល
- លុបចុចពីរ ចោលបើពាក្យនោះដើរតួជាគុណនាម ដាក់ពីមុខនាម។
ឧទាហរណ៍
គណៈរដ្ឋមន្ត្រី ៖ នាមគោលគឺគណៈ មានន័យថាក្រុម។ រដ្ឋមន្ត្រី ដើរតួជាគុណនាម បញ្ជាក់ន័យលើក្រុម ។ ក្រុមអ្វី? ក្រុមរដ្ឋមន្ត្រី !!
ដូចគ្នា គណៈសង្ឃ … ។ ពាក្យគណបក្ស ជាពាក្យតែមួយ។
សារមន្ទីរ ៖ ពាក្យគោលជាពាក្យ មន្ទីរ។ សារៈ ដើរតួជាគុណនាម។ ដាក់មុខនាម ដូច្នេះលុបចុចពីរចោល។ របៀបផ្សំ គុណនាមដាក់មុខនាម ជារបៀបបាលី។ ពាក្យ គណៈរដ្ឋមន្ត្រី ជាពាក្យផ្សំរបៀបខ្មែរ នាម + គុណនាម។
ជីវវិទ្យា ៖ វិទ្យា ជានាមគោល ជីវៈដើរតួជាគុណនាម ដាក់ពីមុខនាម លុបចុចពីរចោល។ វិទ្យា អ្វី? វិទ្យា ជីវៈ។ បើផ្សំតាមរបៀបខ្មែរ ៖ វិទ្យាជីវៈ ។
- ជីវៈឧស្ម័ន ៖ មានន័យថា ជីវៈ ដែលមានលក្ខណៈជាឧស្ម័ន។ (ពាក្យគោលជាពាក្យ ជីវៈ)
- ជីវឧស្ម័ន (អត់មានចុចពីរ)៖ ឧស្ម័នផ្សំពីជីវៈ។(ពាក្យគោលជាពាក្យ ឧស្ម័ន)